حالا حکایت امشب است؛ شب هجدهم ذی‌الحجه. شبی که تاریخ، نفسش را در سینه حبس کرده تا فردا بر فراز آن منبر ساخته شده از جهاز شتران، دست حقیقتی بلند شود که قرار است تا همیشه، سایه‌بان بی‌پناهی ما باشد. غدیر همان لحظه‌ باشکوهی است که یتیمی معنوی بشر تمام شد و ما صاحب پدری شدیم که امیرالمؤمنین(ع) است. اما این حال خوش، این بیداری مشتاقانه، میراثی است که از قرن‌ها پیش برای ما به یادگار مانده است. وقتی لای کتاب‌های غبارگرفته‌ قرن‌های چهارم و پنجم را باز می‌کنیم، می‌بینیم قرن‌ها پیش از ما هم آدم‌هایی بوده‌اند که شب غدیر را به عشق صبح ولایت، با تهجد و قیام به صبح پیوند می‌زدند. انگار شیعه، هزار سال است که شب قبل از «مَن کُنتُ مَولاه» را از شدت شوق نمی‌خوابد. این بیداری، یک سنت ریشه‌دار است؛ سندی است بر اینکه ما از دیرباز، زیر سایه این پرچم، هویت گرفته‌ایم.
در گفت‌وگوی پیش رو، حجت‌الاسلام حامد کاشانی با همان نگاه دقیق و مستند همیشگی‌اش، ما را به سفری در دل تاریخ می‌برد. او با ورق زدن متون کهن، از رازی پرده برمی‌دارد که نشان می‌دهد چرا و چگونه نیاکان ما، شب رسیدن به ولایت حضرت مولی‌الموحدین(ع) را جشن می‌گرفتند.

اضطراب شیرین پیدا شدن یک پناه

حجت‌الاسلام کاشانی با ترسیم یک قاب عاطفی، بی‌قراری این شب را این‌گونه توصیف می‌کند: خدا نصیب نکند برای نوجوانی که در تنهایی پرورشگاه، بی‌خبر از اصل و نسبش روزگار می‌گذراند؛ که این تلخ‌ترین نوع بی‌پناهی است. اما اگر به او خبر بدهند همین فردا کسی می‌آید تا برایش پدری کند و سرپرستی‌اش را به عهده بگیرد، آن نوجوان از شدت شوق، شب را به صبح گره می‌زند و خواب به چشمانش نمی‌آید.
این کارشناس تاریخ اسلام با اشاره به واقعه‌ای که در سپیده‌دم آن روز سرنوشت‌ساز در انتظار جهان بود، می‌گوید: این همان شبی است که در صبحگاهش، پیامبر خاتم(ص) بر فراز منبری از «أقتابِ الإبل» (جهاز شتران) ایستادند تا ابلاغ‌گر فرمان الهی «بَلِّغْ مَا أُنزِلَ إِلَیْکَ مِن رَّبِّکَ» باشند. ایشان در آن گرمای سوزان، دست حقیقت را بالا بردند و طنین ماندگار «مَن کُنتُ مَولاهُ فَعَلِیٌّ مَولاهُ، اَللّهُمَّ والِ مَن والاهُ وَ عادِ مَن عاداهُ وَ انصُر مَن نَصَرَه وَ اخذُل مَن خَذَلَه» را در گوش تاریخ زمزمه کردند. شیعیان از دیرباز، شب غدیر را شب میعاد می‌دانستند؛ شبی که فردا صبحش، امیرالمؤمنین(ع) ما را گردن گرفتند و با تجلی «اَلیَومَ اَکمَلتُ لَکُم دینَکُم وَ اَتمَمتُ عَلَیکُم نِعمَتی» ردای سرپرستی و ولایت را بر قامت محبانشان پوشاندند.
وی در واکاوی ریشه‌های این سنت حسنه و شب‌زنده‌داری محبان امیرالمؤمنین(ع) بیان می‌کند: در نگاه معرفتی شیعه، لَیلَةُ الغَدیر شبی است که به صبح ولایت گره می‌خورد. محبان حضرت می‌گفتند فردا سالروز آن واقعه عظیمی است که امیرالمؤمنین(ع) سرپرستی جان و دل ما را بر عهده گرفته است. به همین سبب، این شب را با تعظیم و تکریم، به اِحیا و تهجد می‌گذراندند؛ چرا که فردا صبحش، آن امام همام رسماً به مقام مولای ما برگزیده شدند و ما از یمن وجودشان، از حیرت و سرگردانی نجات یافتیم.

بیداری به وقت صاحب‌دار شدن

حجت‌الاسلام کاشانی برای تبیین اصالت این پیوند دیرینه به سراغ لایه‌های عمیق تاریخ در قرن‌های چهارم و پنجم هجری رفته و با استناد به سندی توضیح می‌دهد: «أبو منصور الثعالبی(متوفای ۴۲۹ ه.ق)، ادیب و لغت‌شناس نامدار آن روزگار، در کتاب ارزشمند خود، «ثمار القلوب فی المضاف والمنسوب» فصلی را به شرح واژه «لیلة الغدیر» اختصاص داده است. او در این اثر، گزارشی دقیق از زیست مؤمنانه و احوالات قلبی شیعیان ارائه می‌دهد که نشان‌دهنده جایگاه رفیع و پیشینه‌ هزارساله‌ این بیداری مشتاقانه است.
وی با بازخوانی دقیق این متن کهن، روایت «ثعالبی» را این‌گونه نقل می‌کند: «(لَیْلَة الغَدیرِ) هیَ اللَّیْلَةُ الَّتِی خَطَبَ رَسولُ الله صلّی‌الله‌عَلَیْهِ‌وَسلم فی غَدِها بِغَدیرِ خُمّ عَلی أقتابِ الإِبِلِ فَقَالَ فی خُطبَته: (مَن کنتُ مَوْلَاهُ فعَلیٌّ مَوْلَاهُ اللَّهُمَّ وَالِ من وَالَاهُ وَعَادِ مَن عَادَاهُ وَانصُر مَن نَصَرَه واخذُل مَن خَذَلَه) فَالشّیعةُ یُعَظِّمونَ هَذِه اللَّیْلَة وَیُحیُونها قیَاماً»؛ یعنی شب غدیر، همان شبی است که پیامبر اکرم(ص) در صبحگاه آن، بر فراز «أقتابِ الإبل» (جهاز شتران) ایستادند و آن کلام جاودانه را فرمودند. ثعالبی تأکید می‌کند شیعیان از همان سده‌های نخست، این شب را بزرگ می‌داشتند و با قیام و ایستادن به عبادت، آن را احیا می‌کردند تا شکرانه‌ صبح ولایت را به‌جا آورده باشند.

هزار سال بی‌خوابی عاشقانه در حوالی غدیر

این کارشناس دینی تأکید می‌کند: عبارت «یُعَظِّمونَ هَذِه اللَّیْلَة وَیُحیُونها قیَاماً» گواهی روشن بر این حقیقت است که شیعیان از بیش از هزار سال پیش، شب عید غدیر را به عنوان آستانه ورود به ساحت ولایت و سرپرستیِ امیرالمؤمنین(ع)، با عبادت و شب‌زنده‌داری ارج می‌نهادند. درواقع، آن‌ها شب پیش از ابلاغ رسمی ولایت را به پاس نعمت بی‌بدیلی چون داشتن سرپرستی همچون علی(ع)، با بیداری و نیایش جشن می‌گرفتند تا پیوند خود را با این حقیقت ازلی محکم کنند. در امتداد این سنت دیرینه؛ فقیه، ادیب و مورخ برجسته‌ سده‌ هفتم هجری، شهاب‌الدین أبوشامة عبدالرحمن بن اسماعیل المقدسی(متوفای ۶۶۵ ه) نیز حال‌وهوای شیعیان روزگار خویش را روایت کرده است. او در شرح یکی از قصاید استادش، علم‌الدین سخاوی(متوفای ۶۴۳ه) که در مدح خاتم‌الانبیا(ص) سروده شده، ذیل این بیت که می‌گوید: «وبخمِّ قالَ المُصطَفی مَن کُنتُ مَولاهُ فمَولاهُ عَلِیٌّ مُعلِما»، تصریح می‌کند شب غدیر نزد شیعیان بسیار بزرگ و گرامی است و آن‌ها این شب را که همان هجدهم ذی‌الحجه است، به ذکر و تهجد می‌گذرانند: «ولیلةُ الغدیر مُعظَّمة عند الشیعة مُحیاةٌ فیهم بالذِّکر والتهجّد وهی لیلةُ الثامن عشر مِن ذی الحجّة» (شرح القصائد السبع فی مدح النبی، ج ۲، ص ۲۵۰).
حجت‌الاسلام کاشانی در پایان تصریح می‌کند: نصوص و گزارش‌های تاریخی در این باره بسیار فراتر از این چند مورد است و این دو نمونه تنها به عنوان مشتی از خروار ارائه شد. شب غدیر، فرصتی مغتنم برای عبادت، تهجد و شکرگزاری به درگاه الهی است؛ شکری برای ارزانی داشتن بزرگ‌ترین موهبت، یعنی نعمت عظمای ولایت امیرمؤمنان(ع). امید که با توجه به اعمال و آداب وارد شده در کتب ادعیه برای شب و روز این عید بزرگ، همگی توفیق بهره‌مندی از این برکات معنوی را داشته باشیم.